Sự kiện trên có thể không xảy ra hoặc ít được quan tâm nếu đó là một nhà máy bình thường. Nhưng đây lại là nhà máy sản xuất giấy và bột giấy, công suất 330.000 tấn/năm, có khả năng tác động đến môi trường rất lớn. Ngoài việc sử dụng nguyên liệu gỗ với số lượng lớn (nhu cầu khoảng 1,5 triệu tấn/năm) có nguy cơ ảnh hưởng đến tài nguyên rừng thiên nhiên còn rất ít ở đồng bằng sông Cửu Long, dự kiến nhà máy còn sử dụng cả nguyên liệu là rác thải nhập khẩu có thể chế biến thành bột giấy. Công nghệ sản xuất giấy còn sử dụng lượng nước và thải ra chất thải rất nhiều vào sông Hậu. Đây là con sông quan trọng, ảnh hưởng đến đời sống người dân các tỉnh Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và có giá trị kinh tế lớn trong sản xuất và môi trường sống của hàng chục triệu người.
Nhà máy giấy ảnh hưởng đến môi trường lớn hay nhỏ còn tùy loại giấy sản xuất. Nếu chỉ sản xuất giấy báo không dùng hóa chất nhiều thì tác động không nhiều. Nhưng nếu nhà máy giấy dùng chất tẩy trắng thì có tác động đến môi trường nước rất lớn. Trong quá trình dùng chlorine (Cl2) hay chlorine dioxide (ClO2) (theo hồ sơ dự án thì nhà máy ở Hậu Giang có sử dụng chất này) để lấy chất lignin ra và tẩy trắng bột gỗ, sẽ tạo ra nhiều hợp chất chlorine hữu cơ (organochlorine) rất có hại cho môi trường sống của động và thực vật.
Việc xử lý nước thải để hàm lượng BOD (Biological oxygen demand), COD (Carbon oxygen demand) hội đủ tiêu chuẩn Việt Nam có thể không khó. Nhưng các độc tố organochlorines trong nước thải mới là nguy cơ chính trong tác động môi trường của nhà máy giấy (các chất trừ sâu DDT, Chlordane cũng là một loại organochlorines). Chất organochlorines ảnh hưởng độc hại, làm rối loạn chu kỳ sinh sản động vật như cá, có thể dẫn đến sự biến mất của một số loài. Ngoài ra các nhà máy giấy cũng gây ra ô nhiễm không khí qua khí thải sulphur, chủ yếu là hydrogen sulphide (H2S) từ sulphur. Cần lưu ý là công nghệ để xử lý chất hydrogen sulphide đã có và thực hiện không khó khăn.
Công nghệ ECF (Element Chlorine Free), không dùng chlorine mà chỉ dùng chlorine dioxide, hiện là công nghệ được dùng đa số ở các nhà máy giấy trên thế giới (kể cả một số nước châu Âu như Thụy Điển, Phần Lan và ở Mỹ). Tuy nhiên, hiện nay đã có các nghiên cứu và đang đưa vào sử dụng công nghệ hoàn toàn không dùng thành phần chlorine (chlorine hay chlorine dioxide), không tạo ra hợp chất organochlorine, gọi là công nghệ TCF (Total Chlorine Free) dùng ozone để tẩy trắng. Tuy nhiên các nhà máy TCF này vẫn còn ít vì chi phí đầu tư cao hơn so với nhà máy ECF.
Tất cả các dữ kiện, thông tin như trên nên được xem xét trong quá trình thẩm định ảnh hưởng đến môi trường của dự án nhà máy giấy.
Trong các năm gần đây, đa số các nước đã phát triển thường không còn xây thêm nhà máy sản xuất giấy hoặc chỉ xây nhà máy làm gỗ giấy (wood chip) để xuất khẩu nguyên liệu (cho nhà máy sản xuất giấy ở các nước khác). Đơn giản vì nhà máy giấy khó hội đủ điều kiện để đảm bảo không tác động đến môi trường và gặp sự phản đối từ công chúng. Để đáp ứng nhu cầu trong nước, họ nhập phần lớn giấy từ các nước đang phát triển. Điển hình là Úc, với tiểu bang Tasmania - nơi có nhiều tài nguyên lâm sản và rừng nguyên sinh. Mặc dầu có vài nhà máy sản xuất giấy từ thập niên 1980, nhưng Úc không xây thêm nhà máy lớn làm giấy tẩy trắng (kraft). Gỗ được làm vụn để sản xuất giấy được xuất khẩu và đổi lại Úc nhập giấy. Hàng năm, cán cân thương mại về sản phẩm gỗ và giấy gây thất thu hơn 2 tỉ đô la Úc. Hồi tháng 8-2007, dự án nhà máy giấy (kraft) ở thung lũng Tamar (Tasmania), mặc dù đã được nghiên cứu và tham khảo nhiều tổ chức quần chúng từ năm 2000 đến nay, với tiêu chuẩn môi trường gắt gao, nhưng vẫn bị nhiều chỉ trích do lo ngại khai thác rừng nguyên sinh có nhiều động thực vật quý và ảnh hưởng đến nguồn nước. Nhà máy trở thành một đề tài trong kỳ bầu cử sắp đến và do đó chính phủ phải hoãn quyết định về nhà máy này.
Một bài học trong các dự án có thể gây tác động đến môi trường là dự án phải theo đúng pháp luật và nhất là phải có sự tham gia hoặc tham khảo từ các cơ quan, tổ chức chính phủ hay người dân có liên hệ và bị ảnh hưởng trực tiếp về môi trường sống. Ngay cả khi đã hội đủ điều kiện, nếu vẫn không có sự đồng thuận thì vẫn phải tạo cơ hội để giải thích và thông tin cho người dân.
Một bài học trong các dự án có thể gây tác động đến môi trường là dự án phải theo đúng pháp luật và nhất là phải có sự tham gia hoặc tham khảo từ các cơ quan, tổ chức chính phủ hay người dân có liên hệ và bị ảnh hưởng trực tiếp về môi trường sống. Ngay cả khi đã hội đủ điều kiện, nếu vẫn không có sự đồng thuận thì vẫn phải tạo cơ hội để giải thích và thông tin cho người dân.
TS. Nguyễn Đức Hiệp
Bộ Môi trường và Bảo tồn, New South Wales